Szopka Brauna

Dramat krajobrazu w obliczu zmian czasu

Ważnym elementem skomponowanego krajobrazu okolic Kuksu jest unikalny rezerwat rzeźbiarski, zwany od nazwiska swojego autora Szopką Brauna (Braunův betlém). Bez przesady można go określić mianem szczytowego osiągnięcia europejskiej rzeźby barokowej w plenerze.

Braunův Betlém

W pierwotnym rewirze łowieckim Betlejem założył właściciel pobliskiego Kuksu, hrabia Franciszek Antoni Špork. Stało się to po 1725 roku, kiedy to w Wiedniu odrzucono wspólny plan pana na Kuksie oraz jezuitów z pobliskiej Žirči, dotyczący utworzenia drogi krzyżowej prowadzącej od rezydencji jezuickiej do Nowego Lasu (Nový les). Špork postanowił zaatakować opieszałych jezuitów za pomocą rzeźb, które miały pokazać ojcom z Žirči, jak letnia jest ich pobożność i że to właśnie Špork w sposób przykładny wielbi Pana.

Tak powstał wspaniały teatr scen biblijnych, uzupełniony motywami z życia pustelników, którzy – w przeciwieństwie do jezuitów – żyli w samotności i wyrzeczeniu. Prace nad dekoracją hrabia Špork powierzył swemu „dworskiemu” rzeźbiarzowi, Maciejowi Bernardowi Braunowi (1684–1738). Zwłaszcza stając twarzą w twarz z potężnymi postaciami pustelników Jana Garinusa i Onufrego (obaj ok. 1726 r.), zrozumiemy, dlaczego rzeźbiarz ten nazywany jest „wschodnioczeskim Michałem Aniołem”. Cykl świętych uzupełniają posągi Marii Magdaleny i Jana Chrzciciela. Obszar ten zyskał swoją nazwę od centralnego podwójnego reliefu przedstawiającego Narodzenie Pańskie oraz Przyjazd Trzech Króli. Motyw Chrystusa pojawia się jeszcze nad Studnią Jakuba, gdzie Chrystus zasiadł z Samarytanką podczas swej wędrówki przez Ziemię Świętą (ok. 1728 r.).

Wiele innych dzieł niestety już zanikło. Z tych, które udało się zachować, należy wymienić na przykład rzeźbę Anioła Gloria czy posąg św. Hieronima, które możemy podziwiać w ogrodzie hospitálu Kuks.

Jak płynął czas w Nowym Lesie

1717 – właściciel Kuksu, hrabia Franciszek Antoni Špork, kupuje od miasta Dwór Królowej nad Łabą tzw. Nowy Las (Nový les) jako ostatnią część swojej posiadłości.
Przed 1725 – w lesie powstaje pierwsza rzeźba Brauna, relief Wizja św. Huberta.
1725 – Špork przystaje na propozycję jezuitów z Žirči, aby przez Nowy Las wybudować drogę krzyżową prowadzącą od rezydencji zakonnej na (dziś już nieistniejące) wzgórze zwane później Kalwarią. W międzyczasie Špork zmienia Nowy Las w „święty gaj” pustelników i scen biblijnych autorstwa M. B. Brauna oraz w miejsce obowiązkowych wizyt gości uzdrowiskowych z Kuksu.
1726 – jezuici wycofują się z umowy, co spotyka się z niekrytą niechęcią hrabiego i atakami na zakonników; podczas prac nad Betlejem Braun ingeruje dodatkowo w skały należące do poddanych jezuickich, co staje się zarzewiem kolejnych sporów, kończących się oskarżeniem Šporka o heretyzm w 1729 roku.
Około 1730 – zamiast Kalwarii Špork wznosi w lesie kaplicę Podwyższenia Krzyża Świętego.
Przed 1735 – dochodzi do pojednania między Šporkiem a jezuitami.
1738 – śmierć hrabiego Šporka oraz rzeźbiarza Brauna; upadek uzdrowiska Kuks jako tętniącej życiem rezydencji hrabiowskiej, Szopka Brauna zostaje opuszczona.
Po 1750 – przeniesienie niektórych zachowanych rzeźb (np. Wielki Chrześcijański Wojownik) do ogrodu hospitálu Kuks.
Około 1770 – pierwsza wzmianka o stanie Betlejem (biskup hradecki Bienenberg); zabytek opisano niemal w takim stanie, w jakim znamy go dziś – zniszczenia zostały spowodowane głównie przez bezmyślność ludzką i niefachową gospodarkę leśną.
Przed 1780 – walki w ramach tzw. „wojny kartoflanej” w bezpośrednim sąsiedztwie Szopki Brauna.
1780–1790 – intensywne wydobycie kamienia na budowę twierdzy Józefów (Josefov), które trwało sporadycznie aż do lat 80. XX wieku.
XIX wiek – pierwsze zainteresowanie turystyką w Nowym Lesie, pierwsze starania i próby ratowania oraz konserwacji dzieła.
Początek XX wieku – pierwsze prace z zakresu historii sztuki poświęcone wyjątkowemu dziełu Brauna.
Lata 30.–60. XX wieku – działalność rzeźbiarza i konserwatora Josefa Wagnera, przerwana przez wojnę; konserwacja i renowacja rzeźb zgodnie z ówczesnymi metodami.
1958 – Szopka Brauna zostaje ogłoszona zabytkiem kultury.
1987 – ustanowienie strefy ochronnej rezerwatu zabytkowego.
2001 – Szopka Brauna zostaje ogłoszona Narodowym Zabytkiem Kultury i wpisana na listę informacyjną UNESCO (lista obiektów kandydujących do wpisu na Listę Światowego Dziedzictwa).
2014 – po obszernych dyskusjach przeprowadzono eksperymentalne prace konserwatorskie na głównym reliefie Szopki, które wyznaczyły kierunek dalszej opieki nad zabytkiem.
2018 – w marcu podpisano Memorandum o współpracy przy renowacji Szopki Brauna; obecnie trwają spotkania grupy roboczej tworzącej ostateczną formę projektu.
2021 – we współpracy z Wydziałem Konserwacji Uniwersytetu w Pardubicach fachowo oczyszczono wszystkie rzeźby wraz z głównym reliefem. Studenci i pracownicy wydziału będą regularnie wracać do Szopki Brauna.
2026 – studenci Wydziału Konserwacji Uniwersytetu w Pardubicach, we współpracy z administracją hospitálu Kuks, regularnie wracają do Szopki i oczyszczają rzeźby, w tym główny relief.