Wszystko po kolei... Kuks byłby zapewne do dziś jedynie nazwą miejscową obok wioski Slotov, gdyby na swoją letnią rezydencję nie wybrał go František Antonín Špork – wybitny mecenas sztuki przełomu XVII i XVIII wieku oraz jedna z najciekawszych postaci czeskiego baroku. To dzięki niemu powstała tutaj wyspa barokowej sztuki inspirowana wieloma europejskimi wzorcami – obraz idealnego świata, którego częścią, obok życia tętniącego w hrabiowskiej rezydencji i uzdrowisku, był także element duchowy i charytatywny w postaci klasztoru z szpitalem. Całość wieńczyła krypta fundatora oraz cmentarz pensjonariuszy – symbol wieczności i śmierci. Śmierć i życie, rozrywka i kontemplacja w przemyślanej scenerii, dokładnie tak, jak widział to barok.

Równie barwny i pełen kontrastów był sam pan na Kuksie. František Antonín Špork (1662–1738), jako syn westfalskiego żołnierza, który w XVII wieku dorobił się majątku i stopnia cesarskiego generała, przez całe życie cierpiał na kompleks niskiego pochodzenia, przez co stara szlachta patrzyła na niego z pewnym lekceważeniem. Tym gorliwsza była wszelka działalność Šporka, w której – znów jak w baroku – światła chwalebnych czynów przeplatały się z cieniami osobistych i epokowych przywar.

W jego otoczeniu działali najlepsi artyści swoich czasów (rzeźbiarz Matyáš Bernard Braun, rytownik Michael Heinrich Rentz, architekt Giovanni Battista Alliprandi czy malarz Petr Brandl), a jego wpływy sięgały całej Europy (Johann Sebastian Bach).

Już w 1696 roku hrabia Špork zdecydował, że w swoich dobrach (hradistské panství) założy dom dla podeszłych wiekiem weteranów z okolicy. Po tym, jak na lewym brzegu Łaby w Kuksie zaczęły wyrastać łaźnie Šporka wraz z rezydencją, na miejsce przyszłego instytutu wybrano przeciwległy, prawy brzeg.

Budowa szpitalu się rozpoczyna

Od 1707 roku, według planów włoskiego architekta Giovannigo Battisty Alliprandiego, budowano kościół Najświętszej Trójcy, nad którym pracował budowniczy Pietro Nettola. Kościół został wyświęcony dopiero 20 sierpnia 1717 roku. Niemal jednocześnie z kościołem, którego krypta służyła jako grobowiec hrabiowski, powstawały budynki po obu stronach świątyni – konwent bonifratrów oraz skrzydło przeznaczone dla pensjonariuszy szpitalu. W tym samym czasie zakładano ogród, za którym powstał jeszcze cmentarz z kaplicą.

Monumentalny charakter całego budynku podkreślają rzeźby alegorii Cnót i Występków z warsztatu Matyáše Bernarda Brauna (1684–1738), umieszczone na tarasie przed szpitalem w 1720 roku. Ich instalacja symbolicznie kończy budowę szpitalu, choć do czasów współczesnych przeszedł on liczne przebudowy. Z innych dzieł Brauna warto wymienić osiem podziwianych rzeźb Błogosławieństw, anioły Błogosławionej i Żałosnej Śmierci czy posągi Wojowników Chrześcijańskich. Oprócz Brauna w dekorację rzeźbiarską kompleksu szpitalu zaangażowany był również Holender Bartholomeo Zwengs, a po nim Jan Bedřich Kohl-Severa.

Działalność szpitalu

Pierwszy przeor bonifratrów, Narcis Schön, przybył do szpitalu w Kuksie w 1743 roku. Wraz ze swoimi współbraćmi w pierwszej kolejności założył aptekę. Nazwano ją „Pod Granatowym Jabłkiem”, które jest symbolem odrodzenia. Na półkach tej drugiej najstarszej zachowanej apteki barokowej w Europie Środkowej do dziś znajdziemy naczynia apteczne (stojaki) na smoczą krew, raczej oczy czy proszek z czaszki wisielca.

Pensjonariusze – jak nazywano podopiecznych w Kuksie – znaleźli schronienie w przestronnych pokojach zachodniego skrzydła, mieszkając po dziesięciu mężczyzn w każdym. Wykonywali jedynie lżejsze prace; nie wolno im było przeklinać ani spierać się o to, kto pokonał więcej wrogów, a także odwiedzać szynków. Mieli obowiązek utrzymywania swoich rzeczy w czystości, a przede wszystkim gorliwego uczestnictwa w codziennych mszach świętych.

Szpital funkcjonował aż do 1938 roku, kiedy to na mocy układu monachijskiego bonifratrzy wraz ze swoimi podopiecznymi musieli opuścić budynek. Dom zaczął służyć częściowo jako magazyn mienia poaryzacyjnego, przeniesiono tu szkołę rolniczą z Liberca i prowadzono muzeum krajoznawcze. Od 1942 roku działał tu okręgowy dom poprawczy dla młodocianych przestępców. Pod koniec wojny schronienie w budynku znalazły niemieckie kobiety i dzieci uciekające przed nadciągającą Armią Czerwoną.

Od wojny do dziś

Po drugiej wojnie światowej budynek szpitalu przeszedł pod zarząd ONV (Powiatowej Rady Narodowej) w Jaroměři. W jednym skrzydle aż do 2001 roku prowadzono badania w oddziale Archiwum Państwowego Kraju Wschodnioczeskiego. W drugim skrzydle do końca lat 60. funkcjonował szpital dla przewlekle chorych. Centralną część wokół kościoła przejęła po 1946 roku Narodowa Komisja Kultury.

Pod koniec lat 50. rozpoczęła się powolna i żmudna droga do ratowania barokowego kompleksu. Najważniejszym dokonaniem było jednoznacznie przeniesienie oryginałów rzeźb Cnót i Występków do pomieszczeń dawnego szpitala, dzisiejszego lapidarium, uroczyście otwartego w 1984 roku.

W 1946 roku odbyły się pierwsze zorganizowane zwiedzania rzeźb przed szpitalem oraz barokowej apteki wewnątrz. W 1958 roku budynek został uznany za zabytek kultury, jednak ze względu na ówczesną ideologię błędnie jako Pałac Państwowy Kuks (Státní zámek Kuks). W 1995 roku – już jako hospital Kuks (szpital Kuks) – został podniesiony do rangi narodowego zabytku kultury.

Marzenia o rekonstrukcji szpitalu spełniły się w 2010 roku, kiedy wystartował projekt „Kuks – Granatowe Jabłko”. Przekształcił on obiekt w nowoczesny zabytek mieszczący regionalne centrum edukacyjne, oczywiście przy zachowaniu pełnego szacunku dla narodowego dziedzictwa kulturowego. Odnowiony szpitalu został ponownie otwarty dla zwiedzających w marcu 2015 roku, po rocznej przerwie.